erronkari.gif


BANDOA
Se hace saber mediante este bando a los aquí presentes en el día de hoy,
que habiendo sido el vascuence lengua mayoritaria durante la mayor parte de la historia de esta noble villa de
Garde, así como en el resto de las villas que componen este Valle de Roncal: sean Uztárroz, Isaba, Urzainqui, Roncal, Burgui y Vidángoz, su uso no es como en antaño. Y como no es justo pedir a otros que aprendan nuestro idioma cuando quienes lo saben no lo utilizan corrientemente,

dei egiten zaizue herrialde honetako euskaldunoi gaurdanik bertatik erabil dezazuen etxean zein jendaurrean, Erronkari Ibarra ibar uskalduna izatea lortu arte. Ez dago aitzakiarik ezagutzen eta maite dugun hizkuntza ez erabiltzeko.

Horregatik aldarrikatzen dugu: Kemen uskaraz!

Entzuteko:
external image Img26neu.jpg

Zuzeneko grabaketa:


Studioko grabaketa:


- Adexkidëak! Xitan drela!
- Baina nor xitan dra?
- Ez dakizeia?
- Ez, ez dakiguzu.
- Bada, nik erranen daizeid. Xakin zazei, gore iriak artan düola elëa eta gentëa xitan dela konaino, Gardearadraino, Uskararen Eguna zelebratra.
- A! Kemen xuntatan gitzu bigarnez, uskararen xeian.
- Bai! Kori tzu! Kemen xuntatan gitzu bigarnez uskararen xeian!
- Txezei! Kor daudezu!
- Bai, egia tzu!
- Kaixo! Zer gisa? Gu onki, xin zreilako!
- Ni Aitor nezu, Gardeko! Onki xin!
- Eta guziuak... Erronkariar!
- Txezei! Eltu dela ordiua. Onki xin Gardeara! Kemen astan tzu...USKARAREN EGUNA!
- Lagunak! Badatozela!
- Baina nortzuk datoz?
- Ez dakizue?
- Ez, ez dakigu.
- Bada, nik esango dizuet. Jakin ezazue, gure herriak hitza hartzen duela eta jendea honaino datorrela, Garderaino, Euskararen Eguna ospatzera.
- A! Hemen elkartzen gara bigarrenez, euskararen jaian!
- Bai! Hori da! Hemen elkartzen gara bigarrenez euskararen jaian!
- Begira! Hor daude!
- Bai, egia da!
- Kaixo! Zer moduz! Gu ongi, etorri zaretelako!
- Ni Aitor naiz, Gardekoa! Ongi etorri!
- Eta guztiak... Erronkariarrak!
- Begira! Ordua heldu dela. Ongi etorri Gardera! Hemen hasten da... EUSKARAREN EGUNA!
external image moz-screenshot-1.png

Uskara ikastaroaren grabaketa:
external image Img26neu.jpg
http://www.box.net/shared/7982tu50h0

Burgi_1.jpg


Burgi_2.jpg



Lous Lucien Bonaparte-ren euskalkien mapa ( 1863, England)

external image Erronkariera.JPG


Hurrengo gutuna berriz Julian Gayarre-rena da:

Barcelona, 19 de diciembre, 1884.



Ene tia Juana maitia:

Eugenia sin da arro onqui, quemen gaude anisco onqui guciac eta ori nola dago? Nai dia sin cona ichasoaren ecustra? anisco andi da.

Tia Juana, nai badu nic dut anisco deuri orrentaco vidagearen pagataco eta quemenco ostatiaren pagataco. Eztu eguiten quemen ozic batrere, chaten dugu quemen anisco onqui eta guero artan dugu iror nescasci postretaco eta gazte eta pollit.
Ha! cer vicia! Tia Juana maitia, amar urte chiquiago bagunu! ... Gorainzi guzientaco eta piyco bat nescachi pollit erroncarico guziat

Julian

Erronkari_20090620_1108.JPG

Erronkari_20090620_1137.jpg


Rudolf Trebitschen Vienako Euskal Grabaketak (1913)
Victoriano Marco Pérez
(Uztarroze)

Grabaketa hauek Rudolf Trebitsch etnologo austriarra eta Vienako Zientzietako Akademia Inperialeko kidea izan zenari esker entzun ahal ditugu. 1913ko uztailaren 18an Euskal Herrira etorri zen eta, herriz herri, euskalki guztietako grabaketak egiten hasi zen. Bi motatako grabaketak burutu zituen: hizkuntza grabaketak eta musikalak. Euskaraz eginiko grabaketak 64 diskotan daude sailkaturik. Grabaketa bakoitzak bi minutuko iraupena du, gutxi gora-behera. Vienako Fonotekan dauden grabaketen kopiak, 1984tik Bilbaoko Azkue Bibliotekan lor ditzakegu P. Xarriton eta José María Etxebarria euskaltzainei esker.

Lan honetan dagozkigunak 55 urteko Victoriano Marco Pérez uztarroztarrari eginiko hizkuntza grabaketak dira.

Estas grabaciones las podemos escuchar gracias al que fuera miembro de la Academia Imperial de Ciencias de Austria, el etnólogo austriaco Rudolf Trebitsch. Viajó a Euskal Herria el 18 de julio de 1913 y, pueblo a pueblo, comenzó a grabar todas las variedades dialectales del euskera. Llevó a cabo dos tipos de grabaciones: grabaciones musicales y orales. Las grabaciones en euskera están clasificadas en 64 discos. Cada grabación tiene una duración aproximada de dos minutos. Gracias a los euskaltzainas P. Xarriton y José María Etxebarria, las copias de las grabaciones que se encuentran en la Fonoteca de Viena se pueden escuchar, desde 1984, en la Biblioteca Azkue de Bilbao.

En lo que al presente trabajo respecta, se trata de unas grabaciones orales realizadas a Victoriano Marco Pérez, de 55 años y natural de Uztárroz.


external image Img26neu.jpg
Rudolf Trebitsch: Greenland (1906), Celtic minorities in Europe (1907-1909), Basque (1913)


“Erronkáriko Bállëa dagó Espáñan Nabárrako probinziáren, Aragókoaren eta Fránziaren ártëan eta bállëa konpóntan déi zázpi ídik, déitan bèidrá Uztarróze, Izába, Urzáinki, Erronkári, Gárde, Bidánkoze eta Búrgi. Ténpra gúzüan eta bétik ízan da bálle káur ánitx fáma óntako eta ónratruk múndu gúzutik, eta erronkariárrak ízan dra bétik ánitx ázkar, ánitx súfritruk, eta ánitx baliénte, gerrára xöáitan zrénëan, eta korrengátik Nabárrako Errégek égin duéi ténpra gúziez ánitx mertxéde eta émon duéi ánitx pribiléjio zerbútxu ándi égitan zéinen pakátako. Eta àndienétarik ízan zen emoitëá derétxo xáistako bére aziendéki eta saldöéki Bardeára déus pakátu báge. Ténpra gúziez érkin da bálle kóntarik ánitx gízon ándi eta ánitx merítotako gísa gúziez, báia bi andiénak ízan dra eta óbro fáma émon déinek bállëari Gárdeko séme bat, ízena bèizién Pedro de Beretérra eta erdáraz déitan zéin “El Conde Pedro Navarro”; zéren bére tenprán ízan beizén Espáñako Erregé Katòlikoén Jenerálik obéna eta àndienétarik; eta ánitx fáma eráman zién Itáliako gerrétan eta gúzien búrüan españólak burúzagi égin zrénëan Áfrikan Argélez eta Túnezez. Eta béstëa ízan zen Erronkáriko séme bat déitan bèizén Julián Gaiárre eta ízan zen bére tenprán kantóre ándi bat, eta múndu gúzüan erráitan déi ízan déla tenórerik obén ízan déna eta izagúntu déna ténpra gúziez múndu kóntan. Gáxoa il zen áski gázte bestelá ánitx fabóreziten zién Bálle kóni, ánitx (...) bèizén bére érriaren eta bálle kóntako. Bálle káur ánitx izagúntu da ere...
Léku gúzüetan ánitx árdi, ári eta áxuru bèitagó eta eróstan bèiditéi Nabárra eta Arágo gúzüan; báita (e)ré, ánitx lerdói eta bagadói bèitagó bére bárnëan, eta egítan da ánitx zur, eta eramáitan ditéi lótetruk, almadiétan egöatxá bárna Zaragózara eta Tortósaradráino. Egítan da eré Bálle kontán ánitx gánzta eta zénbra ardíen eznéki, ánitx on, eta fámatruk daudé gúzutik, múndu gúzutik; béste gáizarik eré badagó báia (útzu) útzurik álte bátra Bálleko gaizák xöánen naz órai elerráitra Uztarrózerik, ni kánko bèináz eta bapának moitëéna bèitú bétik bére gaizák. Uztarróze dagó ídirik goréna, bèitagó Fránziaren mugán, eta da Bálleko ídirik obéna eta óbeki konsérbatan düénak gáiza eta kostúnbre zar gúzüak; égunko égunëan bízi dra ídi kontán bedratzuéin aríma, txíki góra béra; badú elíza bat ánitx éder eta ándi, ánitx merítotakò altáre ándia eta káliz eta kustódia dutüénak, orobát nóla béste gáiza gúzüak Elizárnak. Égunko égunëan dagó ápez jeína Don Robustiano Etxegarái, eta badú ogéi ta bedrátzu urte Eliza kóntan dagóla; Alkáte da Santxo Gárderen étseko burzegiá,Ulpiano Marko eta Juez Munizipal da Julian Márkoren burzegiá, Bitoriano Marko, bèitá bérbera gáiza kuék kòntatán ditüénak. Ídi kontán ízan da bétik óbro árdi eta sáldo ezík bálle gúzüan eta korrengátik da eré ídirik àbratséna...
Nik izagúntu dur éne tenprán ogéi ta amár mílla búru ígaririk, báia órai dagó zerbáit txikiágo; sáldo koriék gúzüak xöáitan dra San Migélez Erribrára eta Bardeára, eta kan egóitan dra maiàtzaradráino, zéren kében égitan bèitú négüan ánitx élur eta ténpra gáizto eta obénëan (zomait) ilabétez ez dàizteké érkin étserik, eta korrengátik bëártan zuei xátxi guzüak néguko Erribrára, eta kan égitan déi ertxarba eta gúzüa. Mílla eta zòrtziéin eta irurógei ta báten úrtëan, agorríleko amàrgarnëán ágitu zen ídi kóntan desgrázia bat ánitx ándi. Arrástri kártan xátxi zen ménditik Pascual Gòrriarén neskáto bat, eta áigalgàian xöán zen óëara eta akáitruk bèizagón lóak arrápatu zión árgia ixíkirik útzurik árka báten gáinëan eta eratzárri zénëan ékusi zión sútan zagóla arká. Lótsatruk xági zen eta xöán zen berretáren ártra lóteko súaren eta ez bèizagón úrik xöán zen lásterka egöatxára, ez bèizién éurek eré xákin, báia éltu zéneko úra gúzüa ixíkirik érden zién. Gúnëan írago égitan ási zen báia xöán zéneko géntëa, ígan zen suá sabáiara, eta kan bèizagón ánitx áutz eta bélar fíte ixíki zen gúzüa eta érkin zen suá ètsegáinëara; eta ólez éginik bèizagón ètsegáin kúra eta béste étsenak eré bai (xöán zen artuz ánitx indar sua etxe baterik berzëara eta bi edo iror oren erre zen irurogéi eta bortz étse).”

Batua:
Erronkariko Harana Espainan dago Nafarroa eta Aragoi probintzien eta Frantziaren artean eta harana zazpi herrik osatzen dute: Uztarrotze, Izaba, Urzainki, Erronkari, Garde, Bidankoze eta Burgi direlarik. Haran hau beti izan da ospe handikoa eta onestua mundu osoan, eta erronkariarrak beti izan dira oso azkarrak, oso jasakorrak eta oso ausartak gerrara zihoazenean, eta horregatik Nafarroako Erregeek mesede asko eta pribilegio asko eman dizkiete egiten zizkieten zerbitzuak ordaintzearren. Eta handienetarikoa izan zen Bardeara, ezer ordaindu gabe, aziendekin eta artaldekin jaisteko eskubidea edo baimena ematea. Denboraren zehar gizon handi asko eta meritu mota guztietako gizonak irten dira haran honetatik, baina bi handienak eta haranari ospe gehiago eman diotenak Gardeko seme bat, Pedro de Bereterra zuela izena eta erdaraz “El Conde Pedro Navarro” zeritzona; zeren bere garaian Españako Errege Katolikoen Generalik onena eta handienetarikoa izan baitzen; eta ospe handia eraman zuen Italiako gerretan eta batez ere esapainiarrek Afrikan Argel eta Túnez menperatu zituztenean. Eta bestea Erronkariko seme bat izan zen, Julian Gaiarre eta bere garaian izan zen abeslari handi bat, eta mundu osoan mundu honetan eta denboraren zehar ezagutu den tenorerik onena izan dela diote. Gizaixoa gaztetan hil zen bestela asko lagunduko ziokeen haran honi, haran hau eta herria maite baitzituen . Haran hau asko ezagutu da ere...
Leku guztietan ardi, ahari eta axuri asko baitago eta erosten baitituzte Nafarroa eta Arogoi osoan; baita, pinadi eta pagadi asko dagoelako bere barnean, eta egiten da zur asko, eta loturik daramatzate alamdietan ibaian barrena Zaragoza eta Tortosaraino. Haran honetan egiten da ere gazta eta gaztanbera asko ardien esneaz, oso ona, eta oso ospetsua leku guztietan, mundu osoan; beste gauzarik ere badago baina, Haraneko gauzak alde batera utzirik, Uztarrotzeri buruz hitz egingo dut orain, ni hangoa bainaz eta norberak maiteenak baititu bere gauzak. Uztarroze altuen dagoen herria da, Frantziako mugan baitago, eta da Haraneko herririk onena eta gauza eta ohitura zahar guztiak ondoen mantentzen dituena; gaur egun bederatzirehun arima bizi dira herri honetan, gutxi gora behera; badu eliza bat, oso ederra eta handia, meritu askotako altare andia eta kaliz eta kustodia dituena, anitx meritotako altare andia eta kaliz eta kustodia dutienak, hala nola Elizaren beste gauza guztiak. Gaur egun apaiz jauna Don Robustiano Etxegarai da, eta badu ogeita bederatzi urte Eliza honetan dagoela; Alkatea Santxo Garderen etxeko nagusia da, Ulpiano Marko, eta Juez Municipal Julian Markoren (etxeko) nagusia, Bitoriano Marko, gauza hauek kontatzen dituen berbera. Herri honetan beti izan da haran osoan baino ardi eta artalde gehiago eta horregatik herririk aberatsena da ere...
Nik nire garaian hogei ta hamar mila buru baino gehiago ezagutu dut, baina orain zerbait gutxiago dago. Artalde guzti horiek Sam Migeletan Erriberara eta Bardeara doaz, eta han egoten dira maiatza arte, zeren hemen neguan elur asko eta eguraldi txarra egiten baitu eta gerta daiteke zenbait hilabetez ezin irten daitezkela etxetik, eta horregatik behartuta daude guztiak neguan Erriberara jaistera, eta han bazka eta guztia egiten dute. Mila eta zortzirehun eta hirurogei eta batgarren urtean, abuztuaren hamargarrenean, ezbehar handi bat suertatu zen herri honetan. Arratsalde hartan Pascual Gorriaren neskato bat jaitsi zen menditik, eta afalondoan ohera joan zen. Eta nekatuta zegoenez loak hartu zuen argizaria piztuta utzirik kutxa baten gainean eta esnatu zenenan ikusi zuen kutxa sutan zegoela. Izututa jaiki zen eta suila hartzera joan zen, sua itzaltzeko eta urik ez zegoenez korrika joan zen ibaira, inork jakin ez zezan, baina ura heldu zenerako dena sutan aurkitu zuen. Orduan oihu egiten hasi zen, baina jentea joan zenerako sua ganbarara igo zen, eta han ahotz eta belar asko zegoenez, berehala erre zen guztia eta sua teilatura irten zen; eta teilatu hori oholez eginik zegoenez, eta beste etxeenak ere bai, (sua indar handia hartuz joan zen etxe batetik bestera eta bi edo hiru ordutan erre ziren hirurogei eta bost etxe).

Gaztelera - Castellano:
El valle de Roncal está en España, entre las provincia de Navarra, Aragón y Francia, y el valle los componen siete pueblos que se llaman Uztarroz, Isaba, Urzainqui, Roncal, Garde, Vidangoz y Burgui. En todos los tiempos este valle ha sido siempre de buena fama y honrado por todo el mundo, y los roncaleses han sido siempre muy prestos, muy sufridos y muy valientes cuando iban a la guerra, y por esto los Reyes de Navarra les han hecho siempre muchas mercedes y les han dado muchos privilegios para pagar sus grandes servicios que les hacían. Y de los mas grandes fue el darles el derecho de bajar con sus haciendas y rebaños a las Bardenas sin pagar nada. En todos los tiempos han salido de este valle muchos grandes hombres y de muchos méritos de todos géneros, pero los dos más grandes han sido y los que más fama han dado al valle un hijo de Garde que se llamaba Pedro de Bereterra y en castellano le llamaban “El Conde Pedro Navarro”, porque en su tiempo fue el mejor y de los más grandes generales de los Reyes Católicos; y llevó mucha fama en las guerras de Italia y sobre todo cuando los españoles se hicieron dueños en Africa de Argel y Túnez. Y el otro fue un hijo de Roncal que se llamó Julián Gayarre y fue en su tiempo un gran cantor y en todo el mundo dicen que ha sido el mejor tenor y que se ha conocido en todos los tiempos en el mundo entero. El pobre murió bastante joven, de otro modo hubiera favorecido mucho a este valle porque era muy amante de su pueblo y de este valle. Este valle ha sido también muy conocido...
Porque en todos los lugares hay muchas ovejas, carneros y corderos que los compran en toda Navarra y Aragón; también hay muchos pinares y hayedos en el interior (del valle), y se hace mucha madera, y la llevan atada en las almadías río abajo hasta Zaragoza y Tortosa. También se hace en este valle mucho queso y requesón con leche de oveja, muy bueno, y muy afamado por todo el mundo: también hay otras cosas, pero dejando a un lado las cosas del valle iré ahora a hablar de Uztarroz, pues yo soy de allí y cada cual lo que más quiere son siempre sus cosas. Uztarroz está el pueblo más alto, porque está en la frontera de Francia, y es el mejor pueblo del valle y el que mejor conserva las cosas y todas las viejas costumbres; hoy en día viven en este pueblo novecientas almas, poco más o menos; tiene una iglesia muy hermosa y grande, el altar mayor de mucho mérito y el cáliz y la custodia que tiene, así como todas las demás de la Iglesia. Hoy en día está de Párroco Don Robustiano Echegaray, y hace 29 años que está en esta iglesia; el Alcalde es el amo de la casa de Sancho Garde, Ulpiano Marco y Juez Municipal el amo de (la casa) Julián Marco, Vitoriano Marco que es el mismo que cuenta estas cosas. En este pueblo siempre ha habido mas ovejas y rebaños que en todo el valle y por eso es también el más rico...
Yo he conocido en mi tiempo más de 30.000 ovejas, pero ahora hay algo menos. Todos esos rebaños van por San Miguel a la Ribera y Bardenas, y suelen estar allí hasta mayo, porque aquí en invierno nieva mucho y hace mal tiempo y cuando menos se espera no pueden salir de casa durante algunos meses, y por eso se ven obligados a bajar todos para el invierno a la Ribera y allí hacen el pasto (las ovejas) y todo. El 10 de agosto del año 1861 ocurrió en este pueblo una gran desgracia. Aquella tarde bajó del monte una moza de Pascual Gorria, y después de cenar se fue a la cama. Y le cogió el sueño porque estaba muy cansada, dejando una tea encendida sobre un arca y cuando se despertó vio que el arca estaba en llamas. Asustada se levanto y fue a coger la herrada para apagar el fuego y porque (como) no había agua fue corriendo al río, pues no lo supo nadie (para que nadie lo supiera), pero para cuando llego el agua encontró todo ardiendo. Entonces empezó a gritar, pero para cuando llegó la gente el fuego subió al desván, y como allí había mucha paja y hierba, rápidamente ardió todo y salió el fuego al tejado; y como aquél tejado estaba hecho de tablas y el de las otras casas también (fue cogiendo mucha fuerza el fuego de una casa a otra y en tres horas ardieron 65 casas).

2240.1.jpg

2241.1.jpg

2242.1.jpg


2240.2.jpg

2241.2.jpg

2242.2.jpg


Fidela Bernat Anderea, azkeneko uskaldunaren hitzak , Koldo Artola Jaunak grabatuak:



Nola deitan zra?
- Fidela Bernat, pa servirle.
Zer gisa zu?
- Onki ta horrek?
Anitx onki.
- Aaa! Pues hobe, hobe, orain erraitan diar zukez, yikez...
Etxekoak onki dreia?
- Orai artian bai, eztakiar, daudenak korietan.
Noiz sortu zintzen?
- Non sortu?
- Noiz eta non.
- Kan, Uztarrozen, Uztarrozen eta badiar hirurogeitamar urte,
orai erran zan zomat urtez bizi nazela.
Orai non bizi zra?
- Orai keben.
Uruñean?
- Bai, badiezu hogeitahiru edo laur urte nagola keben.
Xoaitan gintun hiriara en el verano xoaitan gintun hiriara,
Batzua osagarri?
- Ni bai, anitx, sobra. Xatan bitur anitx. Entelegatan duna?
Dirua, sosa nondik atratzen zren?
- Aaa! ordian deusere, ekutan balin bazen ehin... ehin, ehin
duro kajonian, zia abrats, entelegatan duna zer erran duran?
Baia orai zentimo. Orai millonak (---)
Etxean trabajatan zunien?
- Bai, mendian, eta haur bat titian eta beste bat sueloan,
kor, mendian xoaitan gintzenian trabajatra, entelegatu duna?
Nik egin diar atxurrareki... kori... eso ya me entiende?
atxurrareki eta onki, eta egita, entelegatu duna? Eta fajoak
eramaiten gundia burian larraineala. Kan eltzukotan genia.
Bizi, Uztarrozen?
- Bizi Uztarrozen, bai, mendian, karrote bateki ardien
aintzinean, entelegaten duna? Bagunia guk azienda eta egitan
gunia gazta et' oro eta oraino re eginen nia keben
Eta etxean amak... lan... trabajatan zren?
- Amak tanbien, guziak mendiara, kan gizona solo eztia
deusere, entelegatu duna? Baia laguntu... mendian, bidago
anitx lan mendian, lurra eramaitan din anitx tenpra egitako
guzia.
Gizona ardiareki Erribra aldera?
- Aa! Erribrara xoaitan zia gizona, Erribrara, eta gu
neskatoak, bai, lumiak Frantziara espartiña egitra, baia gero
xin zia gerra kan, eta baratu gintia urte bat edo bi
akabartion gerra eta gero xoaitan gintia baia kontrabandoz
xoan gindian behin.
Frantziara?
- Frantziara, baia zer? Irabaztako deusere, ez xakitako
deusere. Egitan balin bagunien bestido bat edo kota bat...
kota ya sabes lo que es?... la falda que se dice ahora, eta
baskos da... dun kota, uskaraz kota, kota-gaina. kotapea,
kori entelegaten duna? Kotaxuria...
Zomat ardi, aitak zomat ardi zutien?
- Pues... agian ehin, edo berrehin edo kolaxet, txiki, horrek
dia atajeros que se decía, entiendes?
Eta ardi saldoeki Erribrara.
- Erribrara xoaitan (---), eta ni xoaitan zrenian ene aita
t'amak ordeñatra, entelegatan duna? Pues gero ni aziendareki
mendiala.
Zure tenpran guziak uskaldun zreia?
- ez, nik eztakiar nola erakasi al gunien. Aitatameki solo!
ni nia ñotto eta nik ez diar elerrainan eukereki.
Etxean elerrainan zunien uskaraz aitatameki solo.
- Solo! aitareki ez kainbeste, amareki eta tia bat bigunien,
amaren ahizpa, erraitan zeia guzia uskaraz, eta nik pues
kolaxet ikasi nian. Eta orai dun ene amak bizi du ni
hogeitalaur urte obro ezik ama bizi niela, eta ez diar
elerrainan eukereki, korren erraitan diela abuelareki, ya me
has entendido? Korreki bai erraiten nian eta tia bizi keben,
hil tzia xaz edo... kareki ere bai.
Fiestak?
- Aaaa! Sanjuanetan, baia ordian mitilak zaudia oletan,
neskatxikuek xoitan zia eta nik ere, neskatxi ibili
nindenian, beste borta batra, ezen mitilek ez zien nahi xoan
ginten korroara.
Dantzak anitx politak zren?
- Baai, baaai! Kota handi banaki, eta atorrak, onki majo,
bordaureki, eta guziuetarik zer ustezue?
Onki bestitruk?

- Oooo! bai! Onki beztitruk: bi kota, handi, bat
lurrialalaino, ta beste bat remangatruk. entelegatu duna?
Gizona ere onki beztitruk?
- Onki, onki, gizona zaraguelleki xuri eta borleta, eta
espartiñak majo eta atorrak anitx majo, atorra xuri baia
guziak dantzara.
Natibitatean.
- Gizonak erraitan zeia bai, eta emaztiak ere bai, baia gaiaz
xoaitan gintia
Guazen aingurieki Baduaz arzaiak
arkanxalieki aren ipelaia
gaur kantatzera lasterrez oinez
gore erregearen xakin al lironez
xinko semearen ea sortu zenez
adoratzera. Jesus Behelenen.
- Xoaitan ginenian gaiaz zakuto bateki etse guzietra, eta kan
egoiztan zian, banek egoztan zia gaztaña, beste banek
iltzaur, beste bat sagar, eta deiru ere bai, nahi ziena,
zakutoara, baia kori, baia zentimo bat, zentimo bat.
Karnabalak?
- Karnabales anitx ere bai. Egitan gunia bailia et'oro
plazan, entelegatu duna? Eta ordian ere xoaitan zia gizonak
esketan, etsetan, eta guziek hiltan balin bagunien txerri...
entendeis?... Pues emoitan gunia, banek lukainka, bestek
lomo, bestek ogi, nahi zeina, eta gero gizonak egitan zeia
aigaria barietan, pues kori egitan zeia. Eta dantza, lunes y
martes.
- Ordian egiten zeia kitarrareki, klaro, gizon zarrak bai
kitarrareki, eta kordiona ere bai, anitx, bai egitan gunia,
bai guziek. Bailar, bai, bai, guziak dantzatan, eta
karnabaletan anitx onki, baia deskuidaten balin bagunia,
altxatan zia eskina batan eta xitan drena harrapatra eta
guzia zer? Laster etsera. Ta gizonak xoaitan zia, eta
kotareki beztitan zia, enauak eta bordauak korraraino. Zer
ustezue? Egitan gunia bai guziek, baia ikusten balin bagunian
kareta guziak lasterka etsera.
Negian tenpra gaixto?
- Beti elurra kolaxet, eta kolaxet bizia xoaitako karriketan,
entelegatu duna? Pizixka solo eta xoaitan gintia oxkireki eta
klaboreki et'oro. Orai eztin egitan deus ere.
- Almadiak? Negian ez, kori otoñoan, otoñoan, bai. Zereki,
pues lerreki, lerrena badaki zer den? Pino, pino, lerra. Eta
Zaragozaraino, eta gizonak lau pezetareki bueltatu
Uztarrozera, baso batentako ezta kori re.

¿Cómo se llama?
- Fidela Bernat, pa servirle.
¿Qué tal está?
- Bien ¿y usted?
Muy bien.
- ¡Aah! Pues mejor, mejor, ahora te hablaré de tú...
¿Los de casa están bien?
- Hasta ahora sí, no sé, que sigan así.
¿Cuándo nació?
- ¿Cuándo nací?
¿Cuándo y dónde?
- Allí en Uztarroz, en Uztarroz y tengo setenta años, ahora
dime tú desde cuándo vivo.
Ahora, ¿dónde vive?
- Ahora aquí.
¿En Pamplona?
- Sí, hace ya veintitrés o veinticuatro años que vivo aquí.
Vamos al pueblo, vamos al pueblo en el verano.
¿Tiene usted salud?
- Yo sí, mucho, de sobra, porque como mucho. ¿Entiendes?
De qué vivían, de dónde sacaban el dinero?
- ¡Aah! ahora nada, si se tenía cien... cien, cien duros en
el cajón, eras rico, ¿entiendes lo que digo? Pero ahora
céntimos. Ahora millones...
¿Trabajaba en casa?
- Sí, en el monte, y con un hijo en el pecho y otro en el
suelo, ahí, cuando íbamos a trabajar al monte, ¿entiendes? Yo
he trabajado con la azada... eso... eso ¿ya me entiende? con
la azada y bien, y haciendo, ¿me entiendes? Y llevábamos los
fardeles en la cabeza a la era. Allí hacíamos la parva.
Y vivir, ¿en Uztarroz?
- Vivir, sí, en Uztarroz, en el monte, con
un palo delante de las ovejas, ¿entiendes? Nosotros teníamos
ganado y hacíamos queso y todo y todavía lo haría aquí.
¿Y en casa las madres... trabajaban?
- Las madres también, todas al monte, allí los hombres solos
no son nada, ¿entiendes? Pero ayudar... en el monte, en el
monte hay mucho trabajo, la tierra te lleva mucho trabajo
para poder hacer todo.
Los hombres ¿iban a la Ribera con las ovejas?
- ¡Aah! Los hombres se iban, a la Ribera, y nosotras, las
chicas, sí, (...) a Francia, a hacer alpargatas, pero luego
llegó la guerra a allá, y paramos uno o dos años hasta acabar
la guerra y luego fuimos, pero de contrabando, una vez.
¿A Francia?
- A Francia, ¿y qué? Para no ganar nada, para no sacar nada.
Si conseguíamos un vestido o una kota (falda)... ¿ya sabes lo
que es kota?... la falda que se dice ahora, y es en vasco...
es kota, en euskera kota, kota-gaina (sobrefalda), kotapea
(falda bajera), ¿eso lo entiendes? Kotaxuria (combinación)...
¿Cuántas ovejas, cuántas ovejas tenía su padre?
- Pues... a lo mejor cien o doscientas o algo así, pequeñas,
a esas se les llama atajeros que se decía, ¿entiendes?
Y con los rebaños a la Ribera.
- Iban a la Ribera (---), y yo cuando se iban mis padres a
ordeñar ¿entiendes?, pues luego yo me iba con el ganado al
monte.
¿En su tiempo eran todos vascoparlantes?
- No, yo no sé como pudimos aprender. ¡Sólo hablábamos con
los padres! yo era pequeña y no lo he hablado con nadie más.
¿En casa sólo hablaba en euskera con los padres?
- ¡Solamente! con mi padre no tanto, con la madre y...
teníamos una tía, hermana de la madre, que nos hablaba
siempre en euskera, y yo pues así aprendí. Y ahora hace más
de 24 años que se murió la madre, y no he hablado con
nadie(...), ¿ya me has entendido? Con ella sí hablaba y con
la tía que vivía aquí, se murió hacia el año pasado... con
ella también.
¿Y las fiestas?
- ¡Aah! Por San Juan, pero entonces los chicos estaban en las
fábricas, las chicas iban y yo también, mientras estuve
soltera, a otra borda, porque los chicos no querían que
fuéramos allí.
¿Los bailes eran muy bonitos?
- ¡Sí, sí! Todas con falda grande, y las blusas, bien
bonitas, con bordados, y de todo ¿qué os creíais?
¿Bien vestidas?
- ¡Oooh! ¡Sí! Bien vestidas: dos faldas, una grande hasta el
suelo y la otra remangada. ¿Has entendido?
¿Los hombres también bien vestidos?
- Bien, bien, los hombres con zaragüelles blancos y borleta,
y con alpargatas bonitas y camisas muy bonitas, con camisas
blancas y todos a bailar.
¿En Navidad?
- Los hombres lo decían sí, y las mujeres también, pero
íbamos de noche
Vamos con los ángeles
con los arcángeles
hoy a cantar
a adorar
al dios hijo
de nuestro rey.
Ya van los pastores
(...)
corriendo andando
para poder saber
si es que ha nacido
Jesús en Belén
Ibamos por la noche a todas casas con un zacuto, y allí
echaban cosas, uno echaba castañas, otro nueces, otro
manzanas, y también dinero, echaban al zacuto lo que querían,
pero eso, un céntimo, un céntimo.
¿Y los carnavales?
- Por carnavales también mucho. Hacíamos baile y todo en la
plaza, ¿has entendido? Y entonces también iban los hombres a
pedir, a las casas, y si todos matábamos un cerdo...
¿entendéis?... pues nos daban, uno chistorra, otro lomo, otro
pan, lo que querían, y luego los hombres hacían la cena
(...), pues eso se hacía. Y baile, lunes y martes.
- Entonces se tocaba con la guitarra, claro, los hombres
mayores con la guitarra, sí, y también el acordeón, mucho,
sí, bailábamos mucho, sí todos. Bailar, sí, sí, todos
bailando, y en los carnavales muy bien, pero si nos
descuidábamos, se levantaban en una esquina y iban a pillarte
y todo ¿eh? A casa rápidamente. Y los hombres iban y se
vestían con falda, enaguas y bordados hasta ahí. ¿Qué os
parece? Bailábamos todos, sí, pero si veíamos la careta,
todos corriendo a casa.
En invierno, ¿mal tiempo?
- Siempre había nieve y eso, y así toda la vida para ir a la
calle ¿entiendes? Salíamos sólo un poco e íbamos con zapatos
fuertes y con clavos y todo. Ahora no nieva nada.
- ¿Las almadías? En invierno no, eso en otoño, sí, en otoño.
¿Con qué?, pues con pino, ¿de lerra, sabes lo qué es? Pino,
pino, lerra. Y hasta Zaragoza, y los hombres volvían con
cuatro pesetas a Uztarroz, ni eso por un bosque.

"El Roncal y los leales del desfiladero"- artikulutik harturiko zati bat:

"El 23 de febrero del año 1991, apareció en la prensa, radio y televisión de la Comunidad Foral de Navarra, la triste noticia de la muerte de la última uskalduna o mujer que hablaba el dialecto roncalés, Fidela Bernat. El uskara roncalés desapareció con ella. Hoy en día las Instituciones del Valle y las asociaciones culturales siguen sin potenciar, fomentar, recuperar y resucitar el uskara roncalés."

"hoy más que nunca, es el momento de organizarse de nuevo y actuar en favor del uskara, de la identidad y de los derechos propios del valle del Roncal..."

Estekak: